Το να βρεθεί χώρος για να αναρτηθεί το επεξεργασμένο αρχείο CORINE για την Ελλάδα (89ΜΒ), του Νίκου Αλεξανδρή, αποδεικνύεται δύσκολη υπόθεση. Έτσι, η προσπάθεια να καλυφθεί αυτή η ανάγκη φαίνεται να είναι μια ευκαιρία να δημιουργηθεί κάτι καινούργιο, που ίσως αποδειχτεί χρήσιμο σε όσους ασχολούνται με το θέμα.
Εφαρμόζοντας την αρχή του ανοιχτού λογισμικού ξύσου μόνος σου, δημιουργήσαμε ένα νέο project ανοιχτού λογισμικού στο BerliOS για την αποθήκευση του χάρτη και του Οδηγού για την Αναπαραγωγή του χάρτη CORINE με το GRASS-GIS και την ανάπτυξη συνεργασιών για την συγκέντρωση ανοιχτών γεωγραφικών δεδομένων για την Ελλάδα.
Το αποθετήριο για ελληνικά γεωγραφικά δεδομένα, ή αλλιώς gregis χρησιμοποιεί το σύστημα ελέγχου εκδόσεων (Version Control System) Git που δημιούργησε ο Linus Torvalds, δημιουργός και του λειτουργικού συστήματος Linux. Στο αποθετήριο θα αποθηκευθούν σε μορφή αρχείου shp και οι χάρτες που δημιουργήθηκαν από τον Τήλαφο-αναδασωτέα.
Για να αλλάξουν κάποια πράγματα στη ζωή, πρέπει να ισχύουν τουλάχιστον τρεις προϋποθέσεις:
Να μπορούμε να φανταστούμε το μέλλον όπως το θέλουμε
Να είναι οι στόχοι εφικτοί από φυσική άποψη
Να υπάρχουν κάποιοι που να έχουν τη γνώση και τη διάθεση να αφιερώσουν τον χρόνο για να κάνουν την αρχή και να δώσουν τη φλόγα και σε άλλους
Στην τρίτη και δυσκολότερη προϋπόθεση, το κίνημα του ανοιχτού λογισμικού έχει από καιρό δώσει την απάντηση. Scratch your own personal itch ή αλλιώς, ξύσου μόνος σου. Το καλό στην ιστορία του ανοιχτού λογισμικού είναι ότι μια προσωπική ανάγκη που βρίσκει λύση ωφελεί όλους τους υπόλοιπους που έχουν το ίδιο πρόβλημα. Με τον τρόπο αυτό υλοποιούνται αλλαγές που μπορεί παλιότερα να φαίνονταν άπιαστα όνειρα.
Το να λύνεις το πρόβλημά σου και να δίνεις τη λύση και σε άλλους είναι
μεταδοτικό. Είναι επίσης η αρχή του "ηγείσθαι δια του παραδείγματος", το
αντίδοτο στην κουτοπονηριά και τη μιζέρια που πάει να βγάλει απ' τη μύγα
ξύγκι (με το απαξιωτικό στην Ελλάδα ζούμε), ή των μεγάλων, αλλά κενών πράξεων, λόγων.
Το αίτημα για ελεύθερα δημόσια γεωγραφικά δεδομένα για την Ελλάδα ζητάει
ικανοποίηση εδώ και χρόνια, αλλά η πολιτεία αδιαφορεί. Η υποχρέωση όμως
της ελληνικής πολιτείας να συνδράμει στην καταγραφή των χρήσεων γης για
ευρωπαϊκά προγράμματα την ανάγκασε να διαθέσει γεωγραφικά δεδομένα στον
Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος (European Environmental Agency - EEA). Η
πολιτική του ΕΟΠ είναι να διαθέτει τον πανευρωπαϊκό χάρτη CORINE, στον
οποίο συμπεριλαμβάνεται και η Ελλάδα, δωρεάν. Ο υπεύθυνος ελληνικός οργανισμός ΟΚΧΕ όμως δεν διαθέτει αυτά τα δεδομένα δωρεάν, αλλά πακέτο μαζί με ψηφιακούς χάρτες στην τιμή των 7350€, ενώ δεν κάνει καμμία αναφορά, ούτε δίνει κάποιο σύνδεσμο στην ιστοσελίδα του ΕΟΠ ο οποίος διαθέτει δωρεάν το χάρτη CORINE.
Ο οδηγός για την Αναπαραγωγή του χάρτη CORINE για ολόκληρη την Ελλάδα με το GRASS-GIS είναι μια δουλειά ανοιχτού λογισμικού από το Νίκο Αλεξανδρή. Συνοδεύεται από ένα μεγάλο αρχείο με ολόκληρο το (τοπολογικά διορθωμένο) αρχείο CORINE για την Ελλάδα με τις χρήσεις γης και την ακτογραμμή σε ανυσματική μορφή ακρίβειας 20μ σε μορφή αρχείου shp και μέγεθος περίπου 89MB. Ο Νίκος εξασφάλισε με αλληλογραφία1, 2, 3, 4, 5 την άδεια του ΕΟΠ για την ελεύθερη δημοσίευση των δεδομένων, με την προϋπόθεση της παρακάτω αναφοράς:
EEA grants free access to all its data/applications
provided that the user agrees:
· to acknowledge the source as follows: Copyright EEA, Copenhagen, 2007
· to display a link to the EEA web site http://www.eea.europa.eu
· not to use the data/applications for commercial purposes unless the Agency
has expressly granted the right to do so
Όποιος πιστεύει ότι σ' αυτήν την τεχνοκρατική εποχή δεν υπάρχουν οραματιστές και επαναστάσεις, ας το ξανασκεφτεί, διαβάζοντας, βλέποντας κι ακούγοντας το εικαστικό ποίημα του Βασίλη Κωστάκη Πράττειν, Σχέδιο και Ουτοπία.
Πολλές προσπάθειες της ελληνικής πολιτείας για την ηλεκτρονική ενημέρωση του πολίτη σε θέματα περιβάλλοντος, έχουν άδοξο τέλος, δημιουργώντας την πεποίθηση ότι γίνονται απλώς και μόνον για την εκταμίευση των χρημάτων από κοινοτικά προγράμματα κι όχι γιατί αποτελούν μέρος μιας σταθερής και αξιόπιστης πολιτικής προς αυτήν την κατεύθυνση. Μερικά ενδεικτικά παραδείγματα:
Η αποτυχία του κατ' εξοχήν υπεύθυνου οργάνου της πολιτείας για το περιβάλλον, του Υπουργείου Περιβάλλοντος Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων να αποτελέσει αξιόπιστη πηγή λεπτομερούς πληροφόρησης των πολιτών, όπως φαίνεται στη σχετική με το περιβάλλον ιστοσελίδα του "ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ" όπου παρατίθενται χύδην εγκύκλιοι, ειδήσεις και κάποιες εκθέσεις, αλλά τραγικά απουσιάζουν λεπτομερείς πληροφορίες για τα χιλιάδες περιβαλλοντικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν πάρα πολλοί τόποι της χώρας, δημιουργεί ένα τεράστιο κενό στην προσπάθεια συνειδητοποίησης των περιβαλλοντικών προβλημάτων και δημιουργίας εθνικής στρατηγικής αντιμετώπισης τους για τα χρόνια που έρχονται.
Επί πλέον, ο τρόπος που λειτουργεί η διοίκηση, σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο, δεν διευκολύνει την συμμετοχή των πολιτών στις διαδικασίες της και τη συνεισφορά τους σε τομείς που εκείνη παρουσιάζει εμφανείς και χρόνιες αδυναμίες, όπως αυτός του περιβάλλοντος. Η αδυναμία των πολιτικών σχηματισμών να εκφράσουν απ' ευθείας τις ανάγκες και τις ανησυχίες των πολιτών με διεξοδικό τρόπο και η κρίση εμπιστοσύνης που καταγράφεται προς αυτούς, ισοδυναμεί τελικά με πραγματικό αποκλεισμό των πολιτών από όλες σχεδόν τις πολιτικές διεργασίες του τόπου τους.
Ο πολίτης, σε μια πολιτεία που δεν ενδιαφέρεται για τη συμμετοχή του και δεν διαθέτει θεσμούς που να του την εξασφαλίζουν, πέραν της μίας μοναδικής ανά 4ετία έκφρασής του με ψήφο, βρίσκει διέξοδο στην μεμψιμοιρία ή, στην καλύτερη περίπτωση, την μηδενιστική διαμαρτυρία. Αισθάνεται απομονωμένος από το ευρύτερο κοινωνικό του περιβάλλον, αποδυναμωμένος και ξένος.
Το Παζάρι των πολιτών
Το ερώτημα που τέθηκε στο προηγούμενο άρθρο, Ο Καθεδρικός και το Παζάρι της πολιτικής, για το πώς μπορούν οι ίδιοι οι πολίτες να συνεισφέρουν στη δημιουργία απτού αποτελέσματος, εκεί που τα όργανα της πολιτείας αδρανούν ή αδιαφορούν, θα μπορούσε να απαντηθεί με τη λογική του "παζαριού" των πολιτών: οι ίδιοι οι πολίτες συνεργάζονται για τη δημιουργία του αποτελέσματος, βοηθώντας ή, στη χειρότερη περίπτωση, υποκαθιστώντας τους μηχανισμούς της πολιτείας. Το πλήθος και η διασπορά των πολιτών είναι δύο μεγέθη που μπορούν να προσφέρουν σημαντικά οφέλη σε μία πολιτεία που μπορεί να τα αξιοποιήσει.
Στις δυο παρακάτω εικόνες φαίνεται σχηματικά μια διαδικασία αντιμετώπισης προβλημάτων, από τη δημιουργία τους έως την δημοσίευση της επίλυσή τους.
Θα περιβαλλοντικά προβλήματα έχουν την δυνατότητα να αποτελέσουν έναν πόλο συνεργασίας για πολλούς πολίτες στο Παζάρι των διαδικτυακών κοινωνικών μέσων. Η παρατήρηση, ότι δεν παρέχονται από την πολιτεία δημόσια δεδομένα για τα περιβαλλοντικά προβλήματα που υπάρχουν ανά την Ελλάδα, μπορεί να αποτελέσει το έναυσμα για τη δημιουργία ενός πεδίου δοκιμής μιας τέτοιας συλλογικότητας. Η δημιουργία δωρεάν υποδομών που να αξιοποιούν τη δημοτικότητα των κοινωνικών μέσων του διαδικτύου, παράλληλα ή έξω από τους μηχανισμούς της πολιτείας, συγκεντρώνοντας και αρχειοθετώντας τοπικές πληροφορίες για θέματα περιβάλλοντος θα μπορούσε, χωρίς απαιτήσεις δέσμευσης, συνέπειας και συνέχειας από τους πολίτες, να δώσει διέξοδο στη διάθεση τους για ευκαιριακή συνεισφορά και μοίρασμα, προβάλλοντας ταυτόχρονα και την ατομική διάσταση της προσφοράς τους.
Το διαδικτυακό Παζάρι από τη φύση του είναι ιδιαίτερα ανεκτικό σε δοκιμές, δημιουργεί νέες δομές και δεν φοβάται και πολύ τις αποτυχίες. Αναζητά νέους χώρους δράσης και δημιουργίας, καλοδέχεται τους ευκαιριακούς συνεργάτες, προβάλλει τα καλά "προϊόντα" και σνομπάρει τα κακά, ανάλογα με τη διάθεση και τα ήθη της εποχής και του μέσου. Το διαδικτυακό Παζάρι δεν είναι κανένας τόπος αγίων, είναι όμως ένας τόπος όπου το "πολιτικώς ορθό" και η "αγιοσύνη" όσων την επικαλούνται για τον εαυτό τους δοκιμάζονται και αμφισβητούνται στο φως της ημέρας και υπό τα βλέμματα όλων. Δεν υποκαθιστά το βάθος της γνώσης των ειδικών, αλλά μπορεί να συνεισφέρει στους κοινούς στόχους με το πλάτος της γνώμης και της δράσης των πολλών.
Το διαδικτυακό Παζάρι δεν είναι πανάκεια για όλα τα προβλήματα, είναι όμως μια νέα αγορά όπου η ισηγορία δεν είναι το ζητούμενο αλλά το δεδομένο, και όπου κυκλοφορούν ή αναζητούνται στόχοι, μέθοδοι και αποτελέσματα, που η κάθετα δομημένη πολιτεία δεν διανοείται ακόμη να επεξεργαστεί και να υιοθετήσει.
Το άρθρο αυτό επιχειρεί να προσεγγίσει το ζήτημα της συμμετοχής των πολιτών σε συνεργατικές διαδικασίες, συγκρίνοντας παραδείγματα λειτουργίας έργων ανοιχτού λογισμικού με τη λειτουργία περιβαλλοντικών οργανώσεων και σχημάτων, αναγνωρίζοντας την μεγάλη πολιτική σημασία που έχουν τα θέματα του περιβάλλοντος σήμερα και τα πενιχρά αποτελέσματα της πολιτείας και της πολιτικής σ' αυτόν τον τομέα.
Η πολιτική
Είναι γεγονός ότι πολλά από τα προβλήματα της καθημερινότητας που αντιμετωπίζουν οι πολίτες έχουν μια χωρική συνιστώσα, δηλ. εντοπίζονται σε κάποιον συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο (βλ. το άρθρο Ο πολίτης, η πληροφορία και η πολιτική ). Χαρακτηριστικό παράδειγμα προβλημάτων με χωρική διάσταση είναι τα περιβαλλοντικά. Ο αριθμός και η ένταση με την οποία εμφανίζονται τα τελευταία χρόνια τα περιβαλλοντικά προβλήματα αλλά και οι αιτίες που τα δημιουργούν και τα συντηρούν, δείχνουν ότι η αντιμετώπισή τους είναι μια δύσκολη υπόθεση.
Ένας παράγοντας που φαίνεται να επηρεάζει αρνητικά τις προσπάθειες εύρεσης λύσης σε αρκετά περιβαλλοντικά αλλά και πολιτικά προβλήματα είναι η αποκοπή των πολιτών από τις διαδικασίες αντιμετώπισής τους. Η σταθερή προτίμηση της πολιτείας και των πολιτικών για "κάθετα" σχήματα, όπου τις λύσεις τις γνωρίζουν μόνον οι "ειδικοί", τις αποφασίζουν μόνον οι αντιπρόσωποι και τις υφίστανται μόνον οι πολίτες, οδηγεί τους πολίτες στην αδράνεια την δυσπιστία και την οργή, όπως καταδεικνύουν η αδυναμία ουσιαστικής συμμετοχής τους στην αντιμετώπιση μεγάλων φυσικών καταστροφών και η τρέχουσα κρίση του πολιτικού συστήματος. Στα μάτια του πολίτη η δημόσια διοίκηση ταυτίζεται σχεδόν στο σύνολό της με τη γραφειοκρατία και τη διαφθορά.
Το Παζάρι
Εάν η παραπάνω άποψη, ότι η επιβολή "καθέτων" λύσεων είναι μέρος του προβλήματος, είναι αληθινή έστω και εν μέρει, τότε η αναζήτηση μιας καλύτερης λύσης θα έθετε για συζήτηση το ερώτημα: Οργανισμοί ή συλλογικότητα; Το ερώτημα είναι γνωστό στους δημιουργούς/χρήστες ανοιχτού λογισμικού από το δοκίμιο του Eric S. Raymond, The Cathedral and the Bazaar (Ο Καθεδρικός και το Παζάρι). Το δοκίμιο αφορά μεθόδους παραγωγής λογισμικού, αλλά το κεντρικό ερώτημα μπορεί να τεθεί σε πολλές άλλες περιοχές όπου η εξαγωγή συγκεκριμένου πρακτικού αποτελέσματος, με τη συλλογική συμμετοχή και συνέργεια, είναι το ζητούμενο. Η παρακάτω παρουσίαση του θέματος από τον Clay Shirky στο TED Talks, με παράδειγμα το εγχείρημα του Flickr είναι ενδεικτική των μεθόδων αυτών:
Αυτό που καταφέρνει το "παζάρι" των συμμετεχόντων στα έργα ανοιχτού λογισμικού ή συνεργατικών πλατφορμών σαν το Flickr, είναι να διευκολύνει το μοίρασμα κάνοντας ευπρόσδεκτη την προσφορά των ενδιαφερομένων, όσο μικρή κι αν είναι αυτή, κι αναγνωρίζοντας και αναδεικνύοντας την προσωπική τους προσφορά. Η λογική στο κέντρο του εγχειρήματος είναι: ακόμα και δυο-τρεις γραμμές κώδικα που διορθώνουν ένα σφάλμα είναι ευπρόσδεκτες, ακόμα και μία φωτογραφία για ένα τυχαίο θέμα μπορεί να βρει κάποιον που να τη χρειάζεται. Η λογική στην περιφέρεια του εγχειρήματος είναι: έχω κάτι που είναι καλό, και θέλω να το δουν και άλλοι, και μπορεί να τους είναι και χρήσιμο. Η δυνατότητα να συνεισφέρει κάποιος έστω και ελάχιστα, χωρίς απαιτήσεις δέσμευσης και συνέπειας, και ταυτόχρονα να μοιραστεί την προσφορά των άλλων είναι ο πυρήνας των επιτυχημένων συλλογικοτήτων τύπου "παζαριού" του ανοιχτού λογισμικού και των κοινωνικών μέσων στο διαδίκτυο.
Οι περισσότερες περιβαλλοντικές οργανώσεις ξεκινούν από την ανάγκη δημιουργίας παραλλήλων μηχανισμών ενημέρωσης και δράσης των πολιτών και ταυτόχρονης πίεσης προς την πολιτεία, που να μην εξαρτώνται ή επηρεάζονται από τις αποφάσεις της. Πολλές από τις οργανώσεις αυτές φαίνεται να λειτουργούν ως εξής: μια μικρή ομάδα ειδικών αναλαμβάνει να επεξεργάζεται να επιχειρηματολογεί και να καταθέτει προτάσεις για τα προβλήματα, ενώ μια κάπως μεγαλύτερη ομάδα εθελοντών συνθηματολογεί και συμμετέχει σε ακτιβιστικές δράσεις και εκδηλώσεις. Οργανώσεις ή σχήματα που έχουν πιο οριζόντιες δομές, επικεντρώνονται συνήθως στην αντιμετώπιση τοπικών περιβαλλοντικών προβλημάτων, αλλά αντιμετωπίζουν συχνά προβλήματα συνέχειας στη λειτουργία τους, γιατί το ενδιαφέρον των πολιτών διαμορφώνεται ανάλογα με την ένταση των προβλημάτων αλλά και ανάλογα με την ικανότητα πρότασης συγκεκριμένων στόχων. Το ίδιο το μέγεθος των προβλημάτων μπορεί πολλές φορές να λειτουργεί αρνητικά ως προς τη μαζικότητα της συμμετοχής ή να οδηγεί και στην παραίτηση, όταν η λύση τους φαντάζει αδύνατη ή ουτοπική.
Παρατηρώντας τα "τοπία" τέτοιων συλλογικοτήτων σε θέματα περιβάλλοντος στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, θα έλεγε κανείς ότι η λογική του "παζαριού" δεν φαίνεται να έχει βρεί ακόμη κάποια σημαντική εφαρμογή με πρακτικό αποτέλεσμα. Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις λειτουργούν περισσότερο σαν τον Καθεδρικό, αφού φαίνεται να μην καταφέρνουν να προσδιορίσουν το αντικείμενο και τους τρόπους μαζικής συνέργειας των πολιτών χωρίς να εγείρονται πιεστικές απαιτήσεις δέσμευσης και συνέπειας. Διάφορες εκδηλώσεις του τύπου "Η ημέρα του περιβάλλοντος" ή "60' : Η Ώρα της Γης" (βλ. άρθρο Μια ώρα χωρίς ρεύμα (8-9 μ.μ.) και σχόλια στα Λεξίδια του Λάμπρου Τσουκνίδα) δίνουν την εντύπωση της παγκόσμιας συμμετοχής χωρίς να έχουν όμως κάποιο άλλο πρακτικό αποτέλεσμα.
Ο σταθερός για χρόνια προσανατολισμός των αρχών και των πολιτικών σε κάθετες λύσεις έχει δημιουργήσει στον πολίτη την πεποίθηση ότι η έννοια οργανωμένη πολιτεία αφορά αποκλειστικά τη διοίκηση και τους ειδικούς, δηλ. το κράτος. Το ερώτημα "πως θα μπορούσε ο πολίτης να συμβάλλει στο έργο του κοινοβουλευτικού εκπροσώπου" μοιάζει να είναι μια δημοκρατική πρόσκληση για συνεργασία με τον πολίτη, στα μάτια νέων πολιτικών που προσπαθούν να βγουν απ' το τέλμα. Το πρόβλημα όμως με το ερώτημα αυτό είναι ότι διατηρεί στο κέντρο της ερώτησης, και φυσικά εξαρτά κάθε πιθανή λύση από τους ίδιους "ειδικούς" και την ίδια κάθετη δομή, που στα μάτια του πολίτη, είναι αυτή που έχει δημιουργήσει τα προβλήματα. Με την ορολογία που χρησιμοποιήθηκε και πριν, ο πολιτικός καλεί τον πολίτη να γίνει ένας πιστός στον Καθεδρικό ναό του. Στα μάτια του πολίτη, το ερώτημα που τίθεται είναι το αντίστροφο, και είναι αυτονόητο: Πως μπορεί ο πολιτικός να βοηθήσει τον πολίτη; Ο πολίτης περιμένει τον πολιτικό να τον βρει στο Παζάρι.
Το βάρος των μεγάλων προβλημάτων και των οικολογικών καταστροφών που συμβαίνουν καθημερινά ξαναφέρνει στο προσκήνιο την ανάγκη της οργάνωσης της ίδιας της κοινωνίας με τρόπο που να συμβάλουν περισσότεροι στις λύσεις: στον εντοπισμό των προβλημάτων, στην πρόταση των λύσεων και στην εφαρμογή τους. Το βάρος των προβλημάτων φαίνεται να δημιουργεί την ανάγκη για περισσότερη δημοκρατία. Η αναζήτηση σωτήρων, κουβαλάει μέσα της το σπέρμα της ίδιας αποτυχίας: χτίζει κάθετες δομές ειδικών, αδιαφορώντας για τη σημασία και τις πρακτικές της οργάνωσης της λειτουργίας της ίδιας της κοινωνίας των πολιτών.
Το ερώτημα
Ποιο είναι τα αντικείμενα και οι τρόποι συνεισφοράς του πολίτη, που χωρίς πιεστικές απαιτήσεις, θα μπορούσαν να οδηγήσουν σιγά-σιγά σε μεγαλύτερη συμμετοχή και στη συσσώρευση απτού αποτελέσματος; Πως θα μπορούσε κάτι τέτοιο να εφαρμοστεί αξιοποιώντας τον χώρο των κοινωνικών μέσων και τις νέες τεχνολογίες που συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον και την ενέργεια πολλών νέων ανθρώπων;
Μερικοί φίλοι ρώτησαν αν ο κώδικας για την ανάρτηση των ενοχλητικών προτροπών σε άλλες ιστοσελίδες είναι διαθέσιμος. Ο κώδικας είναι διαθέσιμος και είναι ο εξής:
Τον αντιγράφετε και τον επικολλάτε στην σελίδα σας, ή σε ένα widget τύπου HTML, αν είστε στον στον Blogger.
Μπορείτε να δείτε μια ενοχλητική προτροπή με διαφορετικό μήνυμα εδώ.
Το αποθετήριο για ελληνικά γεωγραφικά δεδομένα, ή αλλιώς gregis χρησιμοποιεί το σύστημα ελέγχου εκδόσεων (Version Control System) Git που δημιούργησε ο Linus Torvalds, δημιουργός και του λειτουργικού συστήματος Linux. Στο αποθετήριο θα αποθηκευθούν σε μορφή αρχείου shp και οι χάρτες που δημιουργήθηκαν από τον Τήλαφο-αναδασωτέα.
Ελευθεροτυπία
ΕΛ/ΛΑΚ